අප භාග්යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් සියලු සත්ත්වයන් ජාති, ජරා, ව්යාධි මරණ ආදී අනේක විධ දුක් වේදනාවන්ට පත්වන්නේ අවිද්යාවෙන් නිසා බව දේශනා කළ සේක. එනම් නාම-රූප පිළිබඳ ව අවබෝධයක් නොමැති වීමයි. නාම-රූප යනු පඤ්චස්කන්ධයයි. උන්වහන්සේගේ ප්රථම ධර්ම දේශනාව වූ “ධම්මචක්කපවත්තන” සූත්රයේ දී “සංඛිත්තේන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා” යනුවෙන් දේශනා කළේ, සියලු සංස්කාර ධර්මයන් දුක් සහගත බවයි.
ලෝකය හා සත්ත්වයා පිළිබඳව යථාර්ථය මැනවින් අවබෝධ කරගැනීමට හැකි වනුයේ මෙම සංස්කාර ධර්මයන් අවබෝධ කර ගැනීමෙනි. සසර සැරි සරන සත්වයා බැඳෙන බලගතු ම බන්ධනය මෙම සතර මහා භූතයන්ගෙන් නිර්මිත පඤ්චස්කන්ධය පිළිබඳ බැදීමයි. සත්ත්වයා භවයෙන් භවයට ගමන් කරන්නේ ත් ආත්මභාව මාරු කරන්නේ ත් දුක-සැප දෙකට භාජනය වන්නේ ත් මෙම බැ¼දීම නිසාවෙනි. මෙම බැ¼දීම වනාහී සත්ත්වයා ග්රහණයට හසු කරගන්නා උගුලක් වැනි ය. එයින් බේරීමට මඟක් නොමැත.විශ්වය නිරතුරුව ම වෙනස් වෙමින්, කැකෑරෙමින් පවතින පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ යන සතර මහා භූතයන්ගෙන් සමන්විත ය. මේවා භූතයන් ලෙස හඳුන්වා ඇත්තේ මායාකාර, මිනිසුන් රවටන, අත්භූත ස්වභාවයෙන් යුතු නිසා ය. අත්භූත යමක ස්වභාවය නම් මිනිසුන් බිය කරමින් නැති දෙයක් පිළිබඳ ව මවාපෑමයි. එමෙන් ම මහාභූතරූප ද මිනිසුන් මුළා කරන බව “මහාභූත සාමඤ්ඤානි මහාභූතානි” යනුවෙන් දැක්වේ. එනම් ඒවා තුළ ඇති බිහිසුණු බව යටපත් කරමින් සිත්කලු ස්වභාවයෙන් මිනිසුන් මුලාකිරීමයි. ඒ නිසා ම සත්ත්වයා සතර මහා භූතයන් සමඟ ඇලීම ගැටීම හේතුවෙන් නිරතුරුව අනිත්ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යන ත්රිලක්ෂණයට භාජනය වේ.
මෙම සතර මහා භූතයන් පිළිබඳ ව සූත්රපිටකයේ මෙන් ම අභිධර්ම පිටකයේ ද සඳහන් ව ඇත. සූත්රපිටකයේ “ධාතුවිභංග“ සූත්රයේ දී ඉන්ද්රිය, අතින්ද්රිය ප්රතිබද්ධ කොතනක හෝ පවත්නා සැලෙන ස්වභාවය වායෝ ධාතුව ලෙස හඳුන්වා ඇත. එමෙන් ම පිම්බෙන, පුම්බන, රුකුල් දෙන ස්වභාවය ද වායෝ ධාතුව තුළ ඇත.
