භාග්යවතුන් වහන්සේ ජීවමානව වැඩ විසූ දවස පැවැතුණු උපමාගෙන ධර්මය දේශනා කළත්, වර්තමාන පරිසරයේත් බොහෝ කෙනෙක් නිදි නැතිව මෙන් ආශ්වාස, ප්රශ්වාසයට පවා අවස්ථාවක් නැතැයි කියන සංකේතයන් මතුකොට දක්වමින් උදේ සිට හවස් යාමය දක්වා ම මේ වෙහෙසෙන්නේ අනාර්ය පර්යේෂණයකට නොවේ දැයි නුවණින් මෙනෙහි කොට බලන්න.
රෝම කූපයක තරම්වත් සැබෑ අයිතියක් නැති සත්ත්වයෝ, පරම්පරා ගණනාවකට වූවත් සෑහෙන ධනයක් පවතිද්දීත් සිතේ හටගත් අසම්පූර්ණ ආශාවන්ගෙන් දිවා රාත්රී වෙහෙසෙති. ඔවුන්ගේ පර්යේෂණය නම් අනිත්ය ස්වභාවයට යුතු, එනම් ජාති, ජරා, ව්යාධි ධර්මයන්ට උරුම වූ වස්තූන් අල්ලා ගැනීමයි. එනම් තමා සතු කර ගැනීමයි.
අනාර්ය පර්යේෂණයෙන් යුතු මේ පුද්ගලයෝ පංචකාම ගුණයන්ගෙන් යුතු තෘෂ්ණාව නිසා තමාට හිමි නැති කයක් දරාගෙන අනිත්ය වූ වස්තූන් ම සොයන්ට ජීවිතයේ වැඩිපුර කාලයක් ගත කරති. එමෙන් ම සිතින් අල්ලාගෙන සිටීමෙන් තමා විසින් විඳින්නා වූ දුක ශෝකය පිළිබඳව අවබෝධයක් නැතිවා වගෙයි. ඒ අනාර්ය පර්යේෂණයේ ලක්ෂණය ම බව භාග්යවතුන් වහන්සේ දේශනා කරති.
භාග්යවතුන් වහන්සේ විසින් ආර්ය පර්යේෂණය පිළිබඳව මෙසේ දේශනා කරති. මහණෙනි, ආර්ය වූ සෙවීම එනම් ආර්ය පර්යේෂණය නම් කුමක් ද?
මහණෙනි, මේ ලෝකයේ ඇතැමෙක් තමා ජාති, ධර්ම වූයේ, ජාති ධර්මයේ ආදීනව දැන ජාතියක් නැති නිරුත්තර වූ යෝගක්ෂේම සංඛ්යාත නිර්වාණය ම සොයනවා. තෙමේ ජරා ධර්ම වූයේ ජරා ධර්මයේ ආදීනව දැන ජරාවක් නැති නිරුත්තර වූ යෝගක්ෂේම වූ ධර්ම මාර්ගය ම සොයයි. තෙමේ ව්යාධි ධර්ම වූයේ ව්යාධි ධර්මයේ ආදීනව දැන ව්යාධියක් නැති නිරුත්තර යෝගක්ෂේම වූ නිවන ම සොයනවා. තෙමේ මරණ ධර්ම වූයේ මරණ ධර්මයේ ආදීනව දැන මරණයක් නැති නිරුත්තර යෝගක්ෂේම වූ නිවන ම සොයනවා. තෙමේ ශෝක ධර්ම වූයේ, ශෝක ධර්මයේ ආදීනව දැන ශෝකයක් නැති නිරුත්තර යෝගක්ෂේම වූ නිවන සොයනවා. තෙමේ සංක්ලේශ ධර්ම වූයේ සංක්ලේශ ධර්මයේ ආදීනව දැන කෙලෙසීමක් නැති නිරුත්තර යෝගක්ෂේම වූ නිවන සොයනවා. මහණෙනි, මේ ආර්ය පර්යේෂණයයි.
